فهرست بستن

خمس در چه راهی مصرف می شود؟خمس،بودجۀ حکومت اسلامی،بخش پنجم

تحلیلی متفاوت از خمس به عنوان نهاد

 

﴿﷽﴾|«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَىٰ وَالْیَتَامَىٰ وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا یَوْمَ الْفُرْقَانِ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»(سوره مبارکه أنفال؛ آیه ۴۱) «و بدانید هر گونه غنیمتی به دست می آورید، یک پنجمش، از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان او، و یتیمان وتهی دستان و در راه ماندگان است؛ [البته] اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه (باایمان و بی ایمان) [روز جنگ بدر] نازل کردیم، ایمان آورده اید. و خداوند بر هر چیزی تواناست.»

در بخش های گذشته، نشان دادیم که طبق نص صریح قرآن و روایات متعدد، یک پنجمِ فایده مالی(غنیمت) حق خداوند متعال است که باید پرداخت شود. همچنین دو مورد از مصادیق بارز فایده مالی را معرفی نمودیم.(ارباح مکاسب، معادن) حال در این بخش می خواهیم به مصارف خمس اشاره کنیم.

در حدیث حمّاد بن عیسی از امام موسی کاظم(ع) آمده است: «نصف تمام خمس از آن امام(ع) است و نصف دیگر برای اهل بیت و خاندان اوست. پس سهمی برای یتیمان، سهمی برای مساکین و درماندگان و سهم دیگر برای کسانی است که در راه مانده اند. این سه سهم به اندازه ای است که کفاف مخارج آنان را در یک سال داده و در بینشان تقسیم شود. اگر چیزی اضافه آمد از آن حاکم است؛ و اگر آن مقدار نتوانست آنان را بی نیاز سازد و از مخارج سالانه آنان کمتر بود بر عهده حاکم است که از خود به اندازه نیازشان به آن ها انفاق کند و امر به کمک به آن سه گروه در صورت عدم کفاف نصف خمس بر حاکم واجب شده است، زیرا مازاد آن هم به او تعلق دارد»(کلینی، 1363ق، ج8، ص539).

نتیجه: با توجه به بزرگی بودجه خمس، مطمئناٌ تنها بخش بسیار کوچکی از آن برای سه سهم محرومین، تخصیص می یابد و قاعدتا مابقی آن توسط حاکم اسلامی برای اداره و اعتلای جامعه، هزینه می شود.