فهرست بستن

پرداخت یک پنجمِ فایدۀ مالی،خمس،بودجۀ حکومت اسلامی،بخش اول

خمس

تحلیلی متفاوت از خمس به عنوان نهاد

 

آیه خمس

 

از همین ابتدا عرض شود که این پرونده در چند قسمت خدمت مخاطبان عرضه خواهد شد تا نشان دهد «خمس» در اصل بودجه حکومت اسلامی بوده تا حاکم با آن جامعه را اداره کند. مطالبی که در این پرونده تدوین شده صرفاً در مقام معرفی «خمس» است و نه اجتهاد! لذا عزیزان برای کسب تکلیف فردی در جزئیات اختلافی به مرجع تقلیدشان رجوع نمایند.

﴿﷽﴾|«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَىٰ وَالْیَتَامَىٰ وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا یَوْمَ الْفُرْقَانِ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»(سوره مبارکه أنفال؛ آیه ۴۱)
«و بدانید هر گونه غنیمتی به دست می آورید، یک پنجمش، از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان او، و یتیمان وتهی دستان و در راه ماندگان است؛ [البته] اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه (باایمان و بی ایمان) [روز جنگ بدر] نازل کردیم، ایمان آورده اید. و خداوند بر هر چیزی تواناست.»

 آیه مورد نظر بیان می دارد که هر گونه غنیمتی که انسان به دست می آورد، باید خمس آن پرداخت شود. سوای اینکه معنای غنیمت چه باشد مسلماً «موضوعِ وجوبِ خمس» است؛ یعنی %20 کل آن جدا و باید داده شود. همچنین در آیه به صراحت بیان شده که شرط لازم ایمان به خداوند و قرآن کریم، پرداخت خمس می باشد. لازم به ذکر است که متأسفانه در بسیاری از متن ها آیه ناتمام آورده میشود و این نکته محوری و اساسی را قید نمی کنند.

 معنای «غنیمت» در آیه خمس:
یکی از راه های شناخت گستره مفهومی غنیمت در این آیه، مراجعه و استناد به روایات ائمه معصومین است. صاحب وسایل الشیعه، در باب هشتم از «ابواب ما یجب فیه الخمس» ده روایت آورده که بسیاری از آنها از نظر سند بی اشکال است. در این بین با دو روایت برخورد می کنیم که در آنها به مفهوم و قلمروی «غنیمت» اشاره شده است. در واقع «غنیمت» در آیه خمس به معنای لغوی خود یعنی فایده مالی به کار رفته که معنای اصطلاحی غنیمت جنگی را هم در برمیگیرد.

روایت اول: موثقه سماعه: «سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ (علیه السلام) عَنِ الْخُمُسِ، فَقَالَ فِی کُلِّ مَا أَفَادَ النَّاسُ مِنْ قَلِیلٍ أَوْ کَثِیرٍ»از امام رضا(ع) درباره خمس پرسیدم، ایشان فرمودند: «در هر فایده‌ ای که مردم برده اند؛ چه کم و چه زیاد».(وسائل الشیعه، ج۹، باب ۸، از ابواب وجوب الخمس، حدیث۶، ص۵۰۳)

روایت دوم: صحیحه محمد بن عیسی که در آن از فایده متعلَّق خمس پرسیده است: «مَا الْفَائِدَهُ وَ مَا حَدُّهَا؟ فَکَتَبَ الامام (علیه السلام): الْفَائِدَهُ مِمَّا یُفِیدُ إِلَیْکَ فِی تِجَارَهٍ مِنْ رِبْحِهَا وَ حَرْثٍ بَعْدَ الْغَرَامِ أَوْ جَائِزَهٍ»؛ فائده و حد آن کدام است؟ امام (ع) نوشتند: فایده آن چیزی است که به دست تو می‌رسد [همانندِ] ربح تجارت و زراعت بعد از پراخت هزینه‎ها یا جایزه.(وسائل الشیعه، ج۹، باب ۸، از ابواب وجوب الخمس، حدیث7، ص۵۰۳)